مقدمه

“ماده” چیزی است که تشکیل دهنده جهان است. هر آنچه فضا اشغال می‌کند و دارای جرم است ماده است. همه مواد از اتم‌ها به وجود آمده‌اند که به نوبه خود از پروتون‌ها، نوترون‌ها و الکترون‌ها تشکیل شده‌اند.

اتم‌ها گرد هم می‌آیند و مولکول‌هایی را تشکیل می‌دهند که عناصر سازنده انواع مواد هستند. اتم و مولکول توسط نوعی انرژی پتانسیل به نام انرژی شیمیایی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. برخلاف انرژی جنبشی، که انرژی جسم در حال حرکت است، انرژی پتانسیل انرژی ذخیره شده در یک جسم است.

مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو

حالت ماده یکی از اشکال متمایزی است که ماده می‌تواند در آن وجود داشته باشد. چهار حالت ماده در زندگی روزمره قابل مشاهده است: جامد، مایع، گاز و پلاسما. رایج‌ترین آنها جامد مایع و گاز هستند. حالت پلاسما در زمین رایج نیست.

جامدها

در یک جامد، ذرات تشکیل دهنده (یون‌ها، اتم‌ها یا مولکول‌ها) کاملاً در کنار هم قرار گرفته‌اند. نیروهای بین ذرات به قدری قوی هستند که ذرات نمی‌توانند آزادانه حرکت کنند بلکه فقط می‌توانند ارتعاش کنند. در نتیجه، یک جامد دارای یک شکل پایدار، مشخص و حجم مشخص است. جامدات فقط می‌توانند شکل خود را با نیروی خارجی تغییر دهند، مانند شکستگی یا برش.

در جامدات بلوری، ذرات (اتم‌ها، مولکول‌ها یا یون‌ها) در یک الگوی تکراری منظم بسته بندی می‌شوند. ساختارهای مختلف بلوری وجود دارد و یک ماده می‌تواند بیش از یک ساختار (یا فاز جامد) داشته باشد. به عنوان مثال یخ دارای پانزده ساختار بلوری شناخته شده یا پانزده مرحله جامد است که در دما و فشارهای مختلف وجود دارد.

مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو

مایع‌ها

یک مایع  تقریباً غیرقابل تراکم است که با شکل ظرف خود مطابقت دارد. اگر دما و فشار ثابت باشد، حجم مشخص است. هنگامی که یک جامد بالاتر از نقطه ذوب خود گرم می‌شود، با توجه به اینکه فشار از نقطه سه تایی ماده بالاتر است، مایع می‌شود. نیروهای بین مولکولی یا بین اتمی هنوز مهم هستند اما مولکول‌ها دارای انرژی کافی برای حرکت نسبت به یکدیگر هستند و ساختار آن متحرک است. این به این معنی است که شکل مایع مشخص نیست بلکه توسط ظرف آن تعیین می‌شود. حجم معمولاً بیشتر از ماده جامد مربوطه است (آب یکی از مشهورترین استثناها می‌باشد).

برخی ویژگی های مایع‌ها

  • فشار در یک مایع با عمق افزایش می‌یابد.

  • برای یک مایع معین، فشار در یک نقطه از آن فقط با عمق عمودی نقطه زیر سطح مایع تغییر می‌کند. همانطور که در تصویر زیر هم مشخص است سطح مایع در تمام ظروف یکسان است.

فشار در مایع به موارد زیر بستگی ندارد:

– شکل ظرف.

– اندازه ظرف.

–  سطح مقطع آن.

  • فشار در مایع فقط به فاصله عمودی آن از سطح مایع بستگی دارد.

فشار در A = فشار در B

فشار در مایع‌ها

اصل پاسکال: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌ها درباره فشار مایع‌ها این است که اگر بر بخشی از مایع که درون ظرفی در بسته قرار گرفته فشار وارد کنیم، این فشار بدون ضعیف شدن به بخش‌های دیگر مایع و دیواره‌های ظرف منتقل می‌شود. به این ویژگی اصل پاسکال گفته می‌شود.

گازها

گاز ِیک سیال قابل تراکم است. یک گاز نه تنها با شکل ظرف خود مطابقت دارد بلکه برای پر شدن ظرف منبسط می‌شود. در یک گاز، مولکول‌ها انرژی جنبشی کافی دارند به طوری که تأثیر نیروهای بین مولکولی کم است (یا برای یک گاز ایده آل صفر) و فاصله معمول بین مولکول‌های همسایه بسیار بیشتر از اندازه مولکول است. یک گاز شکل و حجم مشخصی ندارد، اما کل ظرفی را که در آن محدود است اشغال می‌کند. مایعات ممکن است با گرم شدن در فشار ثابت به نقطه جوش  یا  با کاهش فشار در دمای ثابت به گاز تبدیل شود.

در دمای زیر دمای بحرانی خود، گازی بخار نیز نامیده می‌شود و می‌توان تنها با فشرده سازی بدون خنک شدن، مایع شود. بخار می‌تواند در تعادل با یک مایع (یا جامد) وجود داشته باشد، در این صورت فشار گاز برابر با فشار بخار مایع (یا جامد) است.

مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو

فشار گازها

ذرات موجود در یک گاز بطور تصادفی در حال حرکت هستند. هنگام حرکت به اطراف، با دیواره‌های ظرف خود برخورد می‌کنند. هر برخورد نیرویی ناچیز بر روی دیوار ایجاد می‌کند و سعی دارد آن را به بیرون فشار دهد.

یک قوطی گاز حاوی میلیاردها ذره است. هر کدام از آنها در هر ثانیه هزاران بار به دیوارها برخورد می‌کنند. اگرچه ما نمی‌توانیم هر ضربه جداگانه  را احساس کنیم، اما میانگین آنها برای ایجاد فشار مداوم روی دیوارها افزایش می‌یابد.

پلاسما

پلاسما حالت معمول ماده در زمین نیست، اما ممکن است رایج‌ترین حالت ماده در جهان باشد. ستارگان در اصل توپ‌های ابرگرمایی پلاسما هستند. پلاسما از ذرات با بار بسیار بالا و انرژی جنبشی بسیار بالا تشکیل شده است. از گازهای نجیب (هلیوم، نئون، آرگون، کریپتون، زنون و رادون) غالباً برای ایجاد علائم درخشان با استفاده از برق برای یونیزه شدن آنها به حالت پلاسما استفاده می‌شود.

مانند گاز، پلاسما شکل یا حجم مشخصی ندارد. برخلاف گازها، پلاسما رسانای الکتریکی هستند، میدان‌های مغناطیسی و جریان الکتریکی تولید می‌کنند و به شدت به نیروهای الکترومغناطیسی واکنش نشان می‌دهند.

یک گاز معمولاً به دو روش به پلاسما تبدیل می‌شود. به عنوان مثال: یا از اختلاف ولتاژ بسیار زیاد بین دو نقطه یا قرار گرفتن در معرض دمای بسیار بالا. گرم شدن مواد در دمای بالا باعث ترک الکترون‌ها از اتم‌ها و در نتیجه وجود الکترون‌های آزاد می‌شود. این یک پلاسمای به اصطلاح نیمه یونیزه ایجاد می‌کند. در دماهای بسیار بالا، مانند آن‌هایی که در ستارگان وجود دارد، فرض بر این است که اساساً همه الکترون‌ها “آزاد” هستند و یک پلاسمای بسیار پرانرژی اساساً هسته های برهنه‌ای است که در دریای الکترون‌ها شنا می‌کنند. این به اصطلاح پلاسمای کاملا یونیزه می‌شود.

حالت پلاسما اغلب اشتباه درک می‌شود و اگرچه در شرایط عادی روی زمین به طور آزاد وجود ندارد اما معمولاً توسط صاعقه، جرقه‌های الکتریکی، چراغ‌های فلورسنت، نورهای نئون یا تلویزیون‌های پلاسما ایجاد می شود. تاج خورشید، برخی از انواع شعله‌ها و ستاره‌ها همه نمونه‌هایی از ماده روشن در حالت پلاسما هستند.

مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو

تبدیل حالات مختلف به یک‌دیگر

جامدات با ذوب شدن می‌توانند به مایعات تبدیل شوند و مایعات با یخ زدن (انجماد) به مواد جامد تبدیل می‌شوند. جامدات همچنین می‌توانند از طریق فرآیند تصعید مستقیماً به گازها تبدیل شوند و گازها نیز می‌توانند از طریق چگالش مستقیماً به مواد جامد تبدیل شوند. مایعات با تبخیر به گاز یا بخار تبدیل می‌شوند و گازها طی فرایند میعان به مایعات تبدیل می‌شوند.

تصویر زیر نامگذاری انتقال فازهای مختلف را نشان می‌دهد.

نکات

  • گاز بر خلاف جامد و مایع تراکم پذیر است.
  • به طوری که اگر به یک نمونه گاز درون سرنگ یا سیلندر با پیستون فشار وارد کنیم، گاز فشرده تر و حجم آن کمتر می‌شود.
  • گاز بر اثر افزایش فشار متراکم می‌شود اما اگر فشار کاهش یابد، فاصله‌ی بین مولکول‌های آن افزایش می‌یابد.
  • بالاترین دمایی که یک مایع می‌تواند در آن وجود داشته باشد دمای بحرانی است.
  • برای هر ماده یک نمودار فازی متفاوت وجود دارد.

نمودار فازها

نمودار فاز در شیمی، فیزیک، مهندسی، کانی شناسی و علوم مواد نوعی نمودار است که برای نشان دادن شرایط (فشار، دما، حجم و …) استفاده می‌شود که در آن فازهای ترمودینامیکی متمایز (مانند حالت‌های جامد، مایع یا گازی) رخ می‌دهد و در تعادل زندگی می‌کنند. این نمودار می‌تواند به صورت دو بعدی (فشار و دما) یا به صورت سه بعدی (فشار، دما و حجم مخصوص) باشد.

اجزای مشترک نمودار فاز خطوط تعادلی یا مرزهای فازی هستند، که به خطوطی اشاره می‌کنند که شرایطی را نشان می‌دهند که در آن چند فاز می‌توانند در تعادل با هم زندگی کنند. انتقال فاز در امتداد خطوط تعادل رخ می‌دهد.

نقاط سه گانه نقاطی هستند که روی نمودارهای فازی محل تلاقی خطوط تعادل وجود دارد. نقاط سه گانه شرایطی را نشان می‌دهد که در آن سه فاز مختلف می‌توانند همزمان زندگی کنند. به عنوان مثال: نمودار فاز آب دارای یک نقطه سه گانه متناظر با دما و فشار واحد است که در آن آب جامد، مایع و گازی می‌توانند در یک تعادل پایدار با هم زندگی کنند (۲۷۳/۱۶ K و فشار بخار جزئی ۶۱۱/۶۵۷ Pa). در تصویر زیر می‌توانید تعادل آب مایع، یخ و بخار آب را به خوبی مشاهده کنید.

در نمودار، سمت راست، مرز فاز بین مایع و گاز به طور نامحدود ادامه ندارد. درعوض، در نقطه‌ای از نمودار فازی به نام نقطه بحرانی خاتمه می‌یابد. این واقعیت را منعکس می‌کند که در دمای و فشارهای بسیار بالا، فازهای مایع و گاز قابل تشخیص نیستند و به عنوان یک سیال فوق بحرانی شناخته می‌شود.

سیال فوق بحرانی (SCF) گازی است که دما و فشار آن از دمای بحرانی و فشار بحرانی بیشتر است. در این حالت تمایز بین مایع و گاز از بین می‌رود. یک سیال فوق بحرانی دارای خصوصیات فیزیکی یک گاز است، اما چگالی زیاد آن در برخی موارد خاصیت حلال را به آن می‌بخشد. به عنوان مثال، از دی اکسید کربن فوق بحرانی برای استخراج کافئین در تولید قهوه بدون کافئین استفاده می‌شود.

مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو