انواع بافت‌ها در گیاهان

گیاهان نیز مانند جانوران از بافت‌های مختلف به وجود آمده است. اگر به طور کلی بخواهیم بررسی کنیم، بافت پوششی در ریشه و ساقه و برگ شکل زیر، بافت‌های زمینه‌ای و بافت‌های آوندی، انواع تشکیل دهنده‌ی بافت‌های گیاهی می‌باشند.

بافت پوششی

این بافت در واقع همان سطح خارجی گیاه می‌باشد که نقش حفاظتی دارد. در اندام‌های جوان به بافت پوششی، اپیدرم یا روپوست می‌گویند و در گیاهان مسن به آن پری درم یا پیراپوست می‌گویند. در اندام‌های هوایی گیاهان، یعنی ساقه‌ها و برگ‌ها این لایه‌ی روپوست، ماده‌ای تحت عنوان کوتین یا کوتیکول ترشح می‌کند. این ماده از جنس موم می‌باشد که نوعی لیپید می‌باشد و مانع تبخیر آب از این اندام‌ها می‌شود. به علاوه این بافت استحکام زیادی را برای گیاه ایجاد می‌کند که در برابر انواع خطرات و آسیب‌های مکانیکی و… از گیاه محافظت می‌کند. در ریشه این ماده‌ی از جنس موم، ترشح نمی‌شود، زیرا اگر این ماده در آنجا ترشح شود گیاه در جذب آب هم دچار مشکل خواهد بود و این با مرگ گیاه همراه می‌شود. در اندام‌های مختلف و به دلایل مختلف، برخی سلول‌های اپی درم تغییر شکل می‌دهند و سلول‌هایی تحت عناوین دیگر را پدید می‌آورند. به طور مثال در اندام‌های هوایی از تمایز این سلول‌ها دو نوع سلول داریم که به شرح زیر می‌باشد:

مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو

❶ نگهبان‌های روزنه شکل زیر: این سلول‌ها لوبیایی شکل بوده و دوتایی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. این سلول‌ها برخلاف باقی سلول‌های اپیدرمی (تمایز یافته و نیافته) دارای کلروپلاست بوده و قابلیت فتوسنتز دارند. این سلول‌ها با استفاده از ویژگی‌های دیواره خود و فرآیند اسمز و قابلیت فتوسنتز خود می‌توانند منفذ را کنترل کنند. در واقع این منافذ روزنه‌های هوایی برای تبادلات گازی گیاه با محیط تعبیه شده‌اند.

❷ کرک شکل زیر: این سلول‌ها دیگر قابلیت فتوسنتز ندارند و فرورفتگی‌هایی ایجاد می کنند که برای جلوگیری از ازدست دادن آب بوجود می‌آیند. این سلول‌ها در شرایطی که هوا خشک‌تر باشد و میل به از دست دادن آب بیشتر باشد، تعدادشان افزایش می‌یابد.این تمایز در بافت اپی درم فقط در اندام‌های هوایی نیست، بلکه در ریشه هم چنین مواردی را داریم. به طور مثال در ریشه از تمایز این سلول‌ها، تارکشنده شکل زیر به وجود می‌آید. بخشی از سیتوپلاسم این سلول‌ها به همراه غشای همان ناحیه، طویل می‌شود و ساختاری مشابه تار پدید می‌آورند. این ساختار برای جذب آب از خاک تمایز یافته است.

بافت‌های زمینه‌ای

در گیاهان ما ۳ نوع بافت زمینه‌ای داریم که به شرح زیر می‌باشند:

مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو

❶ پارانشیم شکل زیر: سلول‌های این بافت قابلیت تقسیم دارند. به طور مثال در مورد کیسه رویانی به خاطر داریم که در بافت پارانشیم خورش، یکی از سلول‌ها قابلیت میوز داشت. از طرفی این سلول‌ها معمولا فتوسنتز دارند و دارای کلروپلاست هستند. البته در همین مثال پارانشیم خورش، ما شاهد نوعی بافت پارانشیم هستیم که فتوسنتز ندارد. این سلول‌ها دیواره ثانویه ندارند و فقط دیواره نخستین از جنس سلولز (عمدتا) دارند. معمولا در تولید انرژی و مواد غذایی و نیز ذخیره نقش ایفا می‌کنند و خیلی نقش‌های محافظتی ندارند. در هنگام آسیب‌های مکانیکی نیز این یاخته‌ها با قابلیت تقسیم خود، جایگزین سلول‌های مرده می‌شوند.❷ کلانشیم شکل زیر: این سلول‌ها نیز دارای کلروپلاست بوده و قابلیت فتوسنتز دارند. سلول‌هایی کشیده می‌باشند و زیر پوست ساقه‌های جوان قرار می‌گیرند و نقش محافظتی دارند. این سلول‌ها دیواره ثانویه ندارند بلکه یک دیواره نخستین بسیار ضخیم از جنس سلولز دارند که البته ضخامت آن در قسمت‌های مختلف یکسان نیست و در برخی قسمت‌ها نازک‌تر می‌باشد. این بافت به گیاه استحکام همراه با انعطاف می‌بخشد.

❸ اسکلرانشیم شکل زیر: این سلول‌ها دارای دیواره ثانویه بوده و از جنس ماده چوب یعنی لیگنین می‌باشند. باتوجه به حضور دیواره ثانویه، این سلول‌ها در استحکام نقش دارند. این بافت دارای ۲ نوع سلول می‌باشد. یکی که کشیده‌تر است را فیبر می‌نامند و دیگری را که گردتر می‌باشد اسکلروئید می‌نامند. در ساختارهای سفت و محکم گیاه مانند دانه یا پوسته دانه و دانه گرده و…  از همین سلول‌ها استفاده می‌شود.

بافت‌ها آوندی

همانطور که در جانوران ما نیاز به ساختارهایی برای جابه‌جایی مواد در بدن داریم، در گیاه هم به چنین ساختارهایی نیاز است. برای این منظور باید بدانیم که دو مسیر باید بررسی کنیم. یکی مسیر انتقال مواد اولیه به سمت اندام‌های تولید کننده یا همان شیره خام، یکی هم مسیر انتقال مواد تولید شده در اندام‌های تولید کننده به سمت مصرف کننده‌ها و یا ذخیره کننده‌ها. برای اولی از سیستم آوندهای چوبی استفاده می‌شود و برای دومی از سیستم آوند آبکش.

آوندهای چوبی شکل زیر: این بافت وظیفه انتقال شیره خام را به اندام‌های تولیدکننده برعهده دارد. در واقع شیره خام باید از ریشه به اندام‌های هوایی تولید کننده مانند برگ‌ها برسند. برای این منظور ما دونوع  آوند چوبی داریم

  • تراکئیدها: این سلول‌ها طویل بوده و مخروطی (دوکی) شکل‌اند.
  • عناصر آوندی: این ساختار از در طول هم قرارگرفتن سلول‌هایی کوتاه به وجود آمده اند. در طی قرارگیره این سلول‌های عریض ولی کوتاه در امتداد یکدیگر، دیواره عرضی آنها ازبین میرو و در نهایت یک لوله خالی واحد خواهیم داشت.

مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو

نیاز به یادآدوری است که این سلول‌ها همگی دارای دیواره ثانویه می‌باشند. پس سیتوپلاسم خود را ازدست داده‌اند و مرده‌اند.

آوندهای آبکشی شکل زیر: این بافت وظیفه انتقال شیره پرورده را از اندام‌های تولیدکننده به اندام‌های مصرف کننده برعهده دارد. در این بافت سلول‌هایی تحت عنوان آوندهای آبکش، فیبرها (از بافت اسکرانشیم) و بافت پارانشیم (تحت عنوان یاخته‌های همراه) حضور دارند. آوندهای آبکشی، در طول خود دارای صفحاتی منفذدار می‌باشند که به آنها صفحات آبکشی می‌گویند. این منافذ در واقع لان‌های موجود در طول حرکت شیره پرورده می‌باشد. این بافت دارای دیواره ثانویه است ولی تفاوت آن با آوند چوبی این است که سیتوپلاسم خود را از دست نداده است و زنده می‌باشد. البته با این که سیتوپلاسم خود را ازدست نداده، اندامک‌ها و حتی هسته خود را ازدست داده است. پس متابولیسم درون آن فقط از طریق گلیکولیز انجام می‌شود.