نخاع
وظیفه نخاع انتقال پیامها از اندامها به سمت مغز است و نیز دستورات حرکتی هم به وسیله نخاع و اندامها به مغز برده میشود. به طور مثال احساساتی مثل گرما و سرما توسط گیرندهها ابتدا دریافت میشوند و بعد از طریق نخاع وارد قسمتهای مربوطه در مغز شده و بعد از انجام پردازش، مغز پاسخ حرکتی مناسب را ساخته و از طریق نخاع آن را به اندام عمل کننده که میتواند عضله باشد، منتقل میکند شکل زیر. نخاع از دو قسمت ماده سفید و ماده خاکستری به وجود آمده است. ماده خاکستری بر خلاف قشر مخ در داخل قرار میگیرد، در نخاع به شکل یک پروانه یا حرف h است. ماده خاکستری از دو قسمت طرفی و یک قسمت مرکزی به وجود آمده است. قسمت طرفیان در جلو شاخ قدامی و در عقب شاخ خلفی نام دارد. شاخ قدامی کوتاهتر ولی ضخیمتر است و بخش حرکتی نخاع مییاشد. ولی شاخ خلفی بلندتر و باریکتر بوده و بخش حسی نخاع را تشکیل میدهد. ماده سفید در طناب قدامی و طرفی و خلفی قرار دارد و قسمت میلیندار نورونهای نخاعی در آن قرار میگیرد.
محافظت از مغز و نخاع
جمجمه و ستون مهرهها یک صندوقچه استخوانی محکم برای مغز و نخاع به وجود میآورند که آنها را از صدمات مکانیکی محافظت میکنند. پرده مننژ از خارج به داخل شامل سه لایه است؛ سخت شامه، عنکبوتیه و نرم شامه. این لایه به طور کلی حکم ضربه گیر را دارند و از جابهجایی بیش از اندازه مغز و نخاع درون جمجمه و ستون مهرهها ممانعت میکنند.
مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو
مایع مغزی نخاعی از پردههای مننژ ترشح شده و در فضای درون بطنهای مغزی روان است. این مایع مانع جابهجایی و ضربه خوردن شدید مغز و نخاع میگردد. ما در مغز ۴ بطن داریم که به مجموع بطنهای ۱ و ۲ بطنهای طرفی میگویند که بین جسم پینهای و رابط سه گوش قرار میگیرند و پرده شفاف بین آن دو قرار دارد. محتویات از سوراخی در جلو وارد بطن ۳ میگردد و از آنجا هم مایع مغزی نخاعی از طریق مجرای سیلویوس وارد بطن ۴ میگردد.
۴ سد خونی مغزی نخاعی، این مورد در دفاع شیمیایی نقش مهمی دارد. مویرگهای نرم شامه مغز بر خلاف سایر دیگر مویرگهای بدن، پیوسته بوده و بسیاری از مواد توان عبور از آن را ندارند. البته قابل ذکر است که اکسیژن و دی اکسید کربن و گلوکز توان عبور دارند.
دستگاه عصبی محیطی
تعریف کلی وظیفه این دستگاه دریافت اطلاعات حسی از محیط و بعد ارسال آنها در صورت قدرت کافی، به سیستم عصبی مرکزی است و نیز در کنار این باید پیام ها و دستورات حرکتی لازم که از مغز و نخاع صادر میشوند را به اندامهای عمل کننده یعنی عضلات و غدهها برساند.
تقسیم بندی: به طور کلی دستگاه عصبی محیطی را به دوقسمت حسی و حرکتی تقسیم میکنند. بخش حسی در قسمت جداگانهای به طور مفصل توضیح داده خواهد شد ولی قسمت حرکتی از دو بخش خودمختار و پیکری تشکیل شده است که در ادامه هر دو را به طور کامل توضیح خواهیم داد شکل زیر.
جمع بندی کل اعصاب بدن
۱۲ جفت عصب مغزی: ریشه پشتی و شکمی ندارند و فقط از نوع حسی و حرکتی بوده و سمپاتیک مخصوص به خود را ندارد. در واقع بین اعصاب مغزی هم عصب کاملاً حسی و هم عصب کاملا حرکتی وجود دارد و نیز عصب مختلط که بخشی حسی و بخشی حرکتی هم دارد در بین اعصاب مغزی یافت میشود شکل زیر.
مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو
۳۱جفت عصب نخاعی: ابتدا یک تنه است که در ناحیه سوراخ بین مهرهای، یک شاخه به سمت جلو و یک شاخه به سمت عقب جدا میشود. به جلویی ریشه شکمی و به عقبی ریشه پشتی میگویند. همه اعصاب نخاعی مختلط هستند یعنی هم بخش حسی و هم بخش حرکتی دارند. ریشه شکمی بخش حرکتی و ریشه پشتی بخش حسی اعصاب نخاعی میباشد. جسم سلولی نورونهای ریشه پشتی خارج از نخاع قرار دارد. پس در بدن ۳۱ جفت عصب نخاعی داریم. پس ۶۲ عدد عصب نخاعی داریم و ۶۲ ریشه شکمی و ۶۲ ریشه پشتی نیز داریم. در مجموع هم ۱۲۴ ریشه نخاعی وجود دارد.
بخش پیکری دستگاه عصبی محیطی حرکتی:
این بخش از دستگاه عصبی محیطی وظیفه انتقال پیامها و دستورات مراکز عصبی به عضلات مخطط را دارد. میتوان گفت در انجام حرکات ارادی نقش ایفا میکند. اما گاهی اوقات به صورت غیر ارادی هم عمل میکند. به طور مثال وقتی دست خود را به صورت ناآگاه روی جسم داغی قرار دهید بدون اختیار و سریع دست خود را به سمت عقب میکشید. این فرآیند غیر ارادی که عضلات خیلی سریع تغییر فعالیت میدهند را انعکاس میگویند. پس میتوان گفت همه حرکات ارادی با دستگاه عصبی پیکری ارتباط دارد ولی همه فعالیتهای سیستم پیکری الزاماً ارادی نیست (انعکاسها). این نکته هم مهم است که انعکاس فقط در مورد عضلات مخطط نمیباشد و ممکن است در مورد عضلات صاف هم رخ دهد. مثلاً انعکاس استفراغ یا انعکاس تخلیه مثانه. پس دستگاه عصبی خود مختار هم میتواند انعکاس ایجاد کند. در انعکاس پاسخ اغلب از جانب نخاع صادر میگردد تا هر چه سریعتر بدن را از خطر دور کند ولی مرز میتواند این انعکاس را مهار کند و نیز خود مغز هم در برخی انعکاسها نقش مستقیم دارد؛ مثلاً انعکاس بلع که توسط بصل النخاع کنترل میشود.
برای بررسی و درک بهتر انعکاس و مسیری که طی آن انجام میشود باید یک مثال بزنیم. به همین منظور از انعکاس عقب کشیدن دست در کتاب درسی شما آماده استفاده میکنیم.
طی انعکاس عقب کشیدن دست شکل بالا، ابتدا دست به یک جسم داغ برخورد میکند این تماس گیرندههای دمایی را به شدت تحریک میکند و به دنبال احتمال آسیب بافتی، گیرنده درد هم ممکن است تحریک شود. این گیرندهها پیام عصبی حسی تولید میکنند. پیام تولید شده از طریق یک نورون حسی وارد ریشه پشتی عصب نخاعی میشود و بعد هم پس از عبور از جسم سلولی وارد نخاع میشود. در آنجا این نورون حسی با دو نورون کوچک که کاملاً درون نخاع هستند سیناپس میدهد. هر دو نورون رابط اند. در واقع نورون حسی هر دو نورون رابط را تحریک میکند. یکی از این نورون رابط، مهاری است و نورون حرکتی بعد از خود که اینجا نورون حرکتی عضله سه سر است را مهار میکند و نورون رابط دیگر از نوع تحریکای بوده و نورون حرکتی بعد خود که مربوط به عضله دو سر است را تحریک میکند. در انتها با انقباض عضله دوسر و مهار عضله سه سر که مخالف عضله دوسر است دست از عامل آسیبرسان دور میشود.
مشاهده و انجام آزمایش در سایت آزتو
نکات ریزی که باید به آن توجه گردد عبارتند از:
۱ در مجموع شش سیناپس در فرآیند این انعکاس دخیل هستند که پنج تای آنها فعال و یک عدد هم خاموش است است.
۲ از بین پنج سیناپس فعال، چهار مورد تحریکی است و یک مورد مهاری.
۳ از بین پنج سیناپس فعال، چهار مورد هاست و یک مورد بین نورون و عضله
۴ نورون رابط، هم با نورون حسی و هم نورون حرکتی در این مسیر ارتباط دارد.
۵ نورون رابط ممکن است تحریکی یا مهاری باشد.
۶ از بین تمام پنج سیناپس فعال، فقط یکی از خارج از نخاع قرار داشت و مابقی در بخش خاکستری نخاع میباشند.
بخش خودمختار دستگاه عصبی محیطی حرکتی:
این بخش از دستگاه عصبی در انتقال پیامهای حرکتی مراکز عصبی به عضلات صاف، قلبی، غدههای برون ریز و غدههای درون ریز نقش دارد. به طور کلی در اعمال ناخودآگاه نقش دارند ولی از طرفی نمیتوان گفت که هر عمل غیر ارادی مربوط به آنهاست چون گفته شد که در انعکاسها سیستم پیکری هم حتی به صورت غیر ارادی عمل میکند. دستگاه عصبی خودمختار از دو سازمان کلی به وجود آمده است. یکی سمپاتیک و دیگری پاراسمپاتیک. این دو معمولاً خلاف یکدیگر عمل میکنند. نکته مهم در این باره این است که این دو همواره و همزمان فعال است. یعنی مثلاً در همین لحظه که روی معده هم سمپاتیک و هم پاراسمپاتیک تحریکاتی دارند ولی در هر زمان، با توجه به نیازی که اندام و بدن دارد یکی بر دیگری غلبه دارد.
دستگاه سمپاتیک به طور کلی در ایجاد حالت ستیز و گریز نقش مهمی دارد. مثلاً ضربان قلب و فشار خون را زیاد میکند کند. مردمک چشم را گشاد میکند و جریان خون عضلات را افزایش میده و نیز تعداد تنفس در دقیقه را هم زیادتر میکند و حتی فعالیتهای گوارشی و دفع ادرار را کاهش میدهد و یا قطع میکند. حال دستگاه پاراسمپاتیک عکس این اعمال را انجام میدهد شکل زیر.
هرچه در مورد دستگاه عصبی محیطی حرکتی چه پیکری و چه خودمختار گفته شد هم برای اعصاب مغزی و هم برای اعصاب نخاعی در نظر میگیریم.
